Historia y Educación

A comunidade galega residente en Chile seguiu os patróns asociativos empregados polos seus conxéneres na diáspora en Cuba, Arxentina e Uruguai, aínda que en menor escala. As orga-nizacións xeradas foron creando unha corrente de opinión favorable á construción dunha Gali­cia diferenciada da comunidade hispana, pero que nunca chegou ás tendencias arredistas. E máis, as súas entidades decláranse hispanistas, aínda que hai elementos individuáis que optan por unha posición rexionalista ou nacionalista.

Neste sentido, a organización de maior peso ideolóxico do período * anterior á Guerra Civil créase no principal porto de Chile, na cidade de Valparaíso, lugar no que en 1930 nace a Agrupa­ción Gallega de Valparaíso. Esta agrupación non se declara publicamente nacionalista, pero entre os seus integrantes cóntanse persoas que profesa­ban esa ideoloxía, se cadra un tanto mediatizada pola presión unitarista do resto das colectividades españolas residentes².

Es insensato empeñarse en una forzada asimilación, que pretenda destruir los rasgos peculiares, los caracteres genuinos, las modalidades respectivas del pensar, del sen­tir, del hablar, cual si hubiese ventaja en sustituir por una uniformidad rígida y muerta... La cultura española no es cultura castellana, sino de todas las regiones³.

Con posterioridade á anterior experiencia, o galeguismo non se fará sentir no chan chileno ata 1940, coa chegada de Ramón Suárez Picallo e Manuel Celso Garrido, os cales, dende a trincheira xornalística de matutinos como La Hora e La Opinión, amosarán á sociedade chilena un concepto e unha idea de Galicia absolutamente novos para aquela⁴.

No momento do arribo de Suárez Picallo a Chile, a fináis de 1940, os galegos só contaban cunha pequeña organización chamada Lar Galle­go, presidida por Antonio Pérez González, que reunía a un reducido grupo de amigos que reali­zaban parladoiros no restaurante La Bahía. Suá­rez Picallo deuse á tarefa de organizar o galeguis­mo, o cal nunca se desenvolveu en Chile de xeito maioritario no interior da comunidade galega residente, como deixamos de manifestó máis arriba. Isto debeuse a que os galegos eran unha minoría dentro do grupo de españois radicados no país, mais tamén á carencia de sólidas institu-cións que os representasen como comunidade organizada. Os éxitos económicos achegaban á maior parte dos hispanos e galegos aos grupos directivos conservadores da sociedade chilena, simpatizantes co franquismo, e tampouco había líderes que formasen opinión respecto do fortale-cemento das distintas nacionalidades ibéricas.

Sobre esta base, Suárez Picallo asumiu a tare­fa de xerar un discurso que resaltase as realidades rexionais españolas, en especial a de Galicia, ben a través das súas crónicas periodísticas, ben dando conferencias para difundir o coñecemento da patria galega na sociedade chilena, especial­mente para conmemorar o Día de Galicia, como a ditada no Centro Republicano Español, en 1942, titulada: "Estampas de la Leyenda Jaco-bea"⁵. Neste labor, o seu éxito foi medrando de vagar, chegando mesmo a ser recoñecido pola prensa galeguista de Bos Aires, que permanente­mente publicaba notas respecto do traballo en Chile de Suárez Picallo:

[...] brillante labora de galeguidade que desenrola Suárez Picallo n-aquíl ambente. A colectivade galega adiábase des-ourentada políticamente e coa concíenza patriótica esmo­recida. E Suárez Picallo con artigos nos xornaes chilenos e coa sua verba elocuente, fixo o milagre de alcender o senti­miento galeguista que se manifestou rexamente no ban­quete de máis de trescentos comensaes, co cal, a colectivi-

dade galega de Santiago de Chile celebrou o derradeiro Día de Galiza no aristocrático Hotel Crillón d-aquela Capital⁶.

Tal labor quedará complementado co seu monu­mental traballo na prensa chilena, que durante unha década case ininterrompida teño como columnista en diferentes medios escritos da capi­tal e da provincia. Ao coñecido traballo en La Hora engádenselle as columnas dos xornais La Opinión de Santiago e El Sur de Concepción, e mais na revista Ercilla. O denominador común é o carácter progresista desas publicacións, nunha década favorable a esta tendencia, como foi a dos 40⁷, de purificada vocación democrática e huma­nista, impulsada de maneira significativa polos sucesivos gobernos do Partido Radical chileno.

A segunda aportación ao galeguismo realizada por Suárez Picallo foi lograr constituir, xunto coas colectividades vasca e catalana residentes, a sección chilena de Galeuzca, na que participa como delega­do galego xunto con Manuel Celso Garrido, feito que se lexitimou coa súa incorporación ao Consello de Galiza. Os actos que celebraban as colectividades facíanse en presencia de persoeiros das tres naciona­lidades españolas; é así como Suárez Picallo se fai presente de xeito asiduo nos actos cataláns e vascos. Mesmo comeza a participar nos seus órganos de prensa editados en Santiago de Chile.

Polos éxitos obtidos na creación de Galeuzca en Chile e traía visita do galego Rodolfo Prada Chamocín, en decembro de 1944, comeza a des­tacarse o labor galeguista desenvolvido por Suá­rez Picallo en chan chileno, do cal faise eco dende Bos Aires A Nosa Terra^s.

A'nda que a entrada de Manuel Celso Garrido é coincidente coa de Suárez Picallo, o seu labor foi silencioso e esforzado, debido ás pega­das psicolóxicas que lie deixará o trauma do seu paso polos campos de concentración, o roteiro ao exilio mediante o embarque en chan portugués con documentación falsa, e a súa difícil implan­tación en chan americano, que o levará a perco-rrer Brasil e Arxentina, para radicarse definitiva­mente en Chile en 1941⁹.

O seu labor galeguista plasmouse tamén na pren­sa chilena e nos labores asociativos do exilio, onde xogou un rol subsidiario de Suárez Picallo, apoián-doo e acompañándoo en todas as actividades ñas que os galegos debían ser representados. Esa amizade nace ao abeiro do Centro Republicano Español, institu­ción que reunirá a boa parte dos republicanos exilia­dos en Chile durante esta década de 1940¹⁰.

A'nda que Garrido traballa preferentemente como empregado e comerciante, dase xeito para colaborar coa prensa galega de Bos Aires colabo­rando en Galicia, A Nosa Terra e Opinión Gallega, ademáis de traballar na prensa progresista chilena da época, e manten unha colaboración nos xornais La Hora, La Nación e La Opinión. Nos dous primeiros colabora esporádicamente dende 1942, pero será en La hora onde escribirá unha colum­na semanal dende xullo de 1947 ata mediados de 1952. En La Opinión, traballou no ano 1945 como redactor da sección de internacional baixo as ordes de Suárez Picallo. Posteriormente, asume como director o suplemento dominical "España: sus problemas, su vida, su espíritu y su pensa­miento" ao deixalo Suárez Picallo debido á súa viaxe ás Cortes reunidas en México.

Podemos concluir, pois, que o galeguismo que se vive en Chile durante a década de 1940 é depen­dente das figuras e accións destes dous persoeiros, que amosaron Galicia a unha opinión pública chi­lena que descoñecía a realidade das nacionalidades ibéricas. Cando ambos os dous personaxes se ato-paban abocados a esta tarefa, chega a Chile en visi­ta privada Eduardo Blanco Amor ■

¹          Só a partir do Censo da República de Chile de 1895, a colonia española convértese na máis numerosa do país.

²          Os hispanos de éxito económico en Chile asimilanse á conservadora clase dirixente nacional, por iso tenden a asumir esta ideoloxía como propia, mesmo entre os qué en España se declaran de esquerda.

³          Bergidum. "La armónica diversidad Ibérica", en Galicia en Chile. Órgano de la agrupación gallega de Valparaíso 5, Valparaíso, xuño de 1930, p. 11.

⁴          Álex Cornejo Serrano. "El exilio galleguista de Ramón Suárez Picallo en Chile 1940-1956", en Actas del Congreso Exilio Gallego, Santiago de Com- postela, setembro de 200Í.

⁵          "Estampas de la Leyenda Jacobea. Conferencia de R. Suárez Picallo pronunciada en el día de Galicia", La Verdad de España, Santiago de Chile, agosto de 1942, p. 8.

⁶          "Periplo Galeguista de Rodolfo Prada, o través do continente americano", A Nosa Terra, Buenos Aires, xaneiro de 1945, p. 4.

¹ Vid. Álex Cornejo Serrano, op. cit.

⁸ "Periplo Galeguista de Rodolfo Prada, o través do continente america­no", A Nosa Terra, Buenos Aires, xaneiro de 1945, p. 4. ⁵ Marivel Freiré Freiré. "Manuel Celso Garrido Rodríguez: Achegamento á súa vida e obra", en Actas del Congreso Exilio Gallego, Santiago de Com-postela, setembro de 2001.

¹⁰ Manuel Celso Garrido. "Crónica de Santiago de Chile: Una conferencia y un Banquete en el Centro republicano Español", en Galicia, Buenos Aires, 28 de febreiro de 1942, p. 4.

* publicado en Revista Grial. Galicia España.